Publikacje
Publikacja „Polska polityka historyczna wobec tolerancji religijnej” ma charakter zbioru studiów, które pokazują, jak w polskim dyskursie pamięci (państwowym i lokalnym) wykorzystywana jest tradycja wielowyznaniowości – od I Rzeczypospolitej, przez II RP, aż po współczesne spory o sens i granice „polityki historycznej”. We Wstępie autor wskazuje, że motyw tolerancji (zwłaszcza Konfederacja Warszawska 1573 i wyobrażenie „Polski bez stosów”) bywa w polityce historycznej wygodnym narzędziem budowania wizerunku „kraju wyjątkowego”, ale bez krytycznej refleksji grozi mitologizacją i utratą wiarygodności.
Część historyczna tomu przynosi konkretne case studies. Adam Ostanek analizuje status mniejszości wyznaniowych w Wojsku Polskim II RP – pokazuje, że ramy konstytucyjne i ustawowe oraz struktury duszpasterstw tworzyły dość sprawny mechanizm ochrony swobody kultu (choć nie eliminowało to napięć społecznych).
Z kolei Rafał Michliński opisuje Ormian lwowskich jako przykład udanej asymilacji połączonej z zachowaniem tożsamości religijnej i pamięci; ważnym wątkiem jest tu rola instytucji (Fundacja Kultury i Dziedzictwa Ormian Polskich, digitalizacja zbiorów w WAPO) w utrwalaniu dziedzictwa mniejszości. Bartosz Zakrzewski omawia tolerancję wobec mniejszości religijnych w Rzeczypospolitej szlacheckiej (1517–1772), zestawiając ją z europejskim tłem konfliktów wyznaniowych oraz pokazując realne napięcia i uwarunkowania polityczne funkcjonowania „innych” w państwie.
Oś interpretacyjna tomu wyraźnie przesuwa się następnie ku współczesności. Krzysztof Drozdowski analizuje, jak III RP wykorzystuje dziedzictwo tolerancji w narracji tożsamościowej i dyplomacji (soft power), ale też wskazuje „ciemniejsze” granice tolerancji oraz nowe wyzwania: migracje, sekularyzację i polaryzację, które wymuszają bardziej zniuansowane opowieści o wolności sumienia. Maciej Franz krytycznie rozbraja dogmat „państwa bez stosów”, pokazując, że mit – choć politycznie użyteczny – zubaża obraz przeszłości i łatwo staje się kajdanami dla debaty publicznej.
Ważnym, mocno „terenowym” studium jest tekst Pawła Skuteckiego o wielokulturowości Bydgoszczy – autor opisuje napięcie między pamięcią lokalną (muzea, archiwa, NGO, inicjatywy o dziedzictwie żydowskim, menonickim, niemieckim) a scentralizowaną narracją narodową, która częściej premiuje jednolity, heroiczno-martyrologiczny model pamięci niż wielogłos. Tom zamyka głos Judyty Frącz-Dutkowskiej, która broni tezy, że polityka historyczna jest potrzebna – ale pod warunkiem, że będzie rozumiana jako długofalowe, instytucjonalne kształtowanie świadomości, a nie bieżąca broń w „wojnie polsko-polskiej”.
W Zakończeniu redakcyjna puenta brzmi jasno: tradycja tolerancji religijnej może być kapitałem wizerunkowym i tożsamościowym, lecz tylko wtedy, gdy nie przykrywa historycznych konfliktów i wykluczeń – a polityka pamięci potrafi mówić o sukcesach i porażkach jednocześnie.
Publikacja „Polska polityka historyczna wobec antysemityzmu” to tom zbiorowy pod redakcją Krzysztofa Drozdowskiego, poświęcony temu, jak w Polsce opowiada się dziś o antysemityzmie i relacjach polsko-żydowskich – w nauce, edukacji, debacie publicznej, instytucjach państwowych oraz w wymiarze międzynarodowym. We wstępie redaktor podkreśla, że to obszar wyjątkowo obciążony emocjonalnie: od wielowiekowego współistnienia, przez konflikty i uprzedzenia, po doświadczenie Zagłady, a następnie zniekształcenia pamięci w PRL oraz ostre spory po 1989 r. (m.in. wokół badań i narracji o udziale Polaków w Zagładzie).
Tom składa się z kilku artykułów, które pokazują temat w różnych „rejestrach”: od refleksji nad językiem i balansem narracji (tekst prof. Macieja Franza o trudności pogodzenia konkurujących pamięci i o sporach wokół opisu wojny i Holokaustu), przez analizę wybranych pól debaty (np. prasa i czasopisma, historiografia, polityka instytucjonalna), aż po studia przypadków dotyczące II Rzeczypospolitej i służby Żydów w Wojsku Polskim.
W układzie tomu znajdziemy m.in.:
próbę syntetycznej diagnozy współczesnych napięć w opowieści o wspólnych losach Polaków i Żydów (Franz),
tekst o sporach wokół formuły „antysemityzmu po polsku” w kontekście pomocy udzielanej Żydom w czasie II wojny światowej (Frącz-Dutkowska),
analizę czasopisma „Polish-Judies Studies” jako przykładu narzędzia/elementu polityki historycznej (Michliński),
studium relacji polsko-żydowskich w II RP (Zakrzewski) oraz codzienności służby Żydów w Wojsku Polskim na przykładzie garnizonu Stanisławów (Ostanek),
omówienie ram prawnych polskiej polityki historycznej wobec zarzutów o „rzekomy polski antysemityzm” (Skutecki),
oraz szkic o polskiej polityce historycznej wobec Izraela (Drozdowski).
Publikacja „Polska polityka historyczna względem reparacji wojennych” pod redakcją Krzysztofa Drozdowskiego analizuje wieloaspektową problematykę reparacji wojennych z perspektywy polskiej polityki historycznej. Praca skupia się na historycznym i współczesnym podejściu Polski do kwestii rekompensat za straty materialne i niematerialne poniesione w wyniku działań II wojny światowej.
Poszczególne rozdziały poruszają takie tematy jak:
- Archiwa i biblioteki w Wilnie – znaczenie litewskich zasobów archiwalnych w badaniach strat wojennych i kwerend historycznych (Rafał Michliński).
- Eksperymenty pseudomedyczne w Ravensbrück – wpływ działań więźniarek na zmiany w polskiej polityce historycznej oraz międzynarodowe starania o odszkodowania (Paweł Skutecki).
- Straty kulturowe na wschodzie II RP – utrata dziedzictwa kulturowego i jego wpływ na tożsamość narodową (Maciej Franz).
- Reparacje wojenne od Niemiec – analiza historyczna i współczesne możliwości ich realizacji (Tomasz Pietryga, Hubert Kuberski).
- Zwrot dóbr kultury z ZSRR – problemy restytucji zagarniętych dóbr kultury (Rafał Roguski).
Podsumowując, publikacja wskazuje na złożoność działań zmierzających do uzyskania reparacji wojennych i restytucji dóbr kultury. Podkreśla też rolę polityki historycznej w budowaniu narodowej świadomości i utrzymaniu pamięci o stratach Polski. Dzieło stanowi ważny głos w dyskusji nad konsekwencjami II wojny światowej i możliwościami międzynarodowych działań reparacyjnych.
Publikacja „Polska polityka historyczna względem Ukrainy” pod redakcją Krzysztofa Drozdowskiego stanowi wieloaspektową analizę historycznych i współczesnych relacji polsko-ukraińskich z perspektywy polskiej polityki historycznej. Książka jest efektem prac i debat przeprowadzonych podczas konferencji naukowej w Warszawie w 2024 roku.
W książce poruszono kluczowe kwestie związane z narracjami historycznymi obu narodów, szczególnie w kontekście trudnych wydarzeń XX wieku, takich jak wojna polsko-ukraińska, zbrodnie wołyńskie, akcja „Wisła” oraz późniejsze próby dialogu historycznego. Rozdziały przygotowane przez różnych autorów obejmują szerokie spektrum tematów, od historycznych uwarunkowań polityki polskiej wobec Ukrainy, przez analizę wzajemnych stosunków od XVII wieku, aż po współczesne perspektywy pojednania i współpracy.
Autorzy wnikliwie omawiają kontrowersyjne wątki, jak gloryfikacja postaci Stepana Bandery i OUN-UPA w ukraińskiej narracji, oraz wskazują na trudności związane z wypracowaniem wspólnej pamięci historycznej. Podkreślają również wpływ obecnej sytuacji geopolitycznej, w tym wojny na Ukrainie, na polsko-ukraiński dialog historyczny.
Publikacja jest szczególnie wartościowa dla osób zainteresowanych historią, polityką międzynarodową i mechanizmami kształtowania narracji narodowych. To ważny głos w dyskusji nad przeszłością i przyszłością relacji polsko-ukraińskich, oparty na historycznych faktach i współczesnych wyzwaniach.
Zainteresowanych otrzymaniem darmowych egzemplarzy publikacji prosimy o kontakt na adres: info@marianrejewski.pl